Skuteczność prezerwatyw w ochronie przed HIV i STI

Na pytanie „prezerwatywa ile procent skuteczności” nie ma jednej liczby, bo zależy ona od zakażenia i od tego, jak prezerwatywa jest używana. Medycyna Praktyczna podaje, że prezerwatywy stosowane konsekwentnie i prawidłowo są bardzo skuteczne – nawet w 90% – w zapobieganiu przeniesieniu zakażeń. Wartość ta pochodzi z danych teoretycznych, laboratoryjnych oraz z obserwacji par, w których zakażona była tylko jedna osoba.

CDC nie podaje jednego odsetka, ale określa prezerwatywy jako wysoce skuteczne w zapobieganiu HIV oraz zakażeniom przenoszonym przez wydzieliny narządów płciowych. W badaniach laboratoryjnych lateks stanowi skuteczną barierę nawet dla bardzo małych drobnoustrojów. WHO szacuje, że upowszechnienie prezerwatyw od 1990 roku zapobiegło na świecie około 117 milionom zakażeń HIV.

Medycyna Praktyczna zaznacza, że jeśli skóra zmieniona chorobowo jest przykryta prezerwatywą, jej skuteczność jest duża. Kłopot w tym, że zmiany przy kile, opryszczce czy zakażeniu HPV często leżą na mosznie, wargach sromowych lub wokół odbytu albo są niewidoczne.

Stosowanie idealne oznacza nową prezerwatywę przy każdym stosunku pochwowym, analnym i oralnym, założoną przed pierwszym kontaktem narządów i zdjętą dopiero po jego zakończeniu. Stosowanie typowe to codzienność: prezerwatywa bywa pominięta „tym jednym razem”, zakładana w połowie stosunku albo zdejmowana przed wytryskiem.

WHO podkreśla, że ryzyko zakażenia jest największe właśnie wtedy, gdy prezerwatywa nie jest używana prawidłowo przy każdym stosunku, a pęknięcia i zsunięcia odpowiadają za niewiele zakażeń. Medycyna Praktyczna dodaje, że zakażenia mimo stosowania prezerwatyw wynikają raczej z niekonsekwentnego lub nieprawidłowego użycia niż z wad fabrycznych. Różnica między stosowaniem idealnym a typowym zależy więc głównie od nawyków, a nie od wyboru konkretnego produktu.

• założenie jej dopiero w trakcie stosunku lub zdjęcie przed jego końcem,
• lubrykant na bazie oleju (oliwka, balsam, wazelina), który według CDC osłabia prezerwatywę i może doprowadzić do pęknięcia,
• brak lubrykantu, szczególnie przy seksie analnym,
• dwie prezerwatywy naraz albo prezerwatywa zewnętrzna razem z wewnętrzną – tarcie zwiększa ryzyko rozdarcia,
• ponowne użycie tej samej prezerwatywy,
• przechowywanie w portfelu, gdzie ciepło i tarcie ją uszkadzają, albo użycie po terminie ważności,
• otwieranie opakowania zębami, przed czym przestrzega NHS,
• prezerwatywa z naturalnej membrany, która ma drobne pory i nie chroni przed HIV ani STI,
• zły rozmiar – za ciasna łatwiej pęka, za luźna się zsuwa (zob. rozmiary prezerwatyw).

Prawidłową technikę krok po kroku opisujemy w tekście jak założyć prezerwatywę.

Dla wielu osób konsekwentne używanie prezerwatyw jest wystarczającą ochroną. Bywa jednak, że prezerwatywa nie jest stosowana za każdym razem albo partner może mieć HIV lub inne zakażenie. Wtedy warto dołożyć kolejne warstwy:

• PrEP – według CDC znacznie zmniejsza ryzyko zakażenia HIV drogą płciową i działa niezależnie od tego, czy prezerwatywa wytrzyma. PrEP nie chroni przed innymi STI, a prezerwatywa tak – dlatego te metody się uzupełniają.
• Doxy-PEP – antybiotyk przyjmowany do 72 godzin po seksie bez prezerwatywy; zmniejsza ryzyko kiły i chlamydii o ok. 70–90%, rzeżączki słabiej. CDC zaleca go mężczyznom mającym kontakty z mężczyznami i kobietom transpłciowym po STI w ostatnich 12 miesiącach.
• Szczepienia – przeciw HPV i WZW typu B, bo przed tymi wirusami prezerwatywa chroni tylko częściowo.
• Regularne badania – CDC przypomina, że większość STI nie daje objawów; zakres badań opisujemy na stronie badania na choroby weneryczne.

Gdy prezerwatywa zawiodła

Jeśli prezerwatywa pękła lub się zsunęła, przeczytaj, co zrobić po pęknięciu prezerwatywy – przy możliwym kontakcie z HIV PEP trzeba rozpocząć jak najszybciej, nie później niż 72 godziny.

Na konsultacji PrEP lekarz zbiera wywiad, zleca badania przed rozpoczęciem (m.in. test na HIV, kreatyninę z eGFR i HBsAg) i omawia kontrole co 3 miesiące. Według CDC pełną ochronę daje po ok. 7 dniach codziennego stosowania przy seksie analnym i ok. 21 dniach przy pochwowym. O wystawieniu e-recepty decyduje wyłącznie lekarz po ocenie medycznej.